Og fyrirgef oss vorar skuldir...

Hinn magnaði barítónsöngvari Keith Reed verður alltaf í minnum hafður hjá þeim er sáu stórgóða uppfærslu Íslensku óperunnar á Óþelló fyrir nokkrum árum þar sem hann söng hlutverks Jagós af mikilli snilld. Það er þó ekki þess vegna sem nafn hans kemur hér við sögu.

Fyrir nokkru heyrðist nefnilega viðtal í útvarpinu við þennan ágæta mann þar sem hann rakti raunir sínar við að tileinka sér okkar ástkæra, ylhýra og gjörsamlega ofverndaða tungumál. Nú heldur einhver að sjálfsagt hafi hér um verið að ræða algenga erfiðleika útlendinga við beygingar sagna og nafnorða og annað smálegt. Því miður fyrir Reed var því nú verr farið þar sem einhverra hluta vegna tókst honum sífellt að rugla saman orðunum ,,fyrirgefðu” og nafni garðyrkjubælisins Hveragerðis. Eins og skilja má olli þessi meinloka margháttuðum erfiðleikum í daglegum samskiptum við fólk. Hver yrði til dæmis ekki hissa ef hann lenti í þeirri aðstöðu að ókunnugur maður ræki sig utan í hann í Bónus og segði afsakandi: ,,Hveragerði” – með nánast fullkomnum íslenskum framburði? Eða þegar hann svaraði símtali einhvers sem ekkert erindi ætti við hann og viðkomandi myndi ljúka símtalinu á orðunum: ,,Hveragerði, vitlaust númer.”

Af einhverjum ástæðum komu þessar tungumálaraunir Reeds upp í hugann þegar Gunnar í Krossinum birtist öllum að óvörum í þætti Jóns Ársæls um daginn en vanalega er fólk ekki að kalla yfir sig heimsókn Jóns nema við það hafi að minnsta kosti verið tekin hundrað sambærileg Mannlífsviðtöl við áður. Í ljósi þessarar óvæntu uppákomu að Gunnar skyldi birtast þarna var það nokkur léttir að sjá Jón Ársæll brá á engan hátt vana sínum. Hann spurði sömu spurninga og hann spyr alla viðmælendur milli þess sem hann kryddaði viðtalið spurningum sem aðrir höfðu spurt sömu viðmælendur áður. Ekkert óvenjulegt þar á ferð og allt var eins og það átti að vera. Þegar kom að lokum þáttarins kvað þó skyndilega við þyngri og alvarlegri tón og Jón Ársæll tilkynnti áhorfendum ábúðarfullur um að Gunnar hefði lengi þráð að hitta morðingja móður sinnar og lengi haft á dagskránni að koma á slíkum fundi.

Í ljósi þess að um þrjú ár eru liðin frá þessum hryggilega og sorglega atburði hlýtur það að vera mönnum ánægjuefni að Gunnari og Jóni tókst loksins að finna sameiginlegan tíma í annars þéttskipaðri dagskrá sinni til að heilsa upp ógæfumanninn sem nú dvelur á réttargeðdeild – væntanlega ekki að ófyrirsynju. Auðvitað munu flestir taka undir það hversu vel það átti við að Gunnar skyldi loksins ná langþráðum fundi morðingjans í þætti Jóns Ársæls og fyrirgefa honum með myndavélarnar súrrandi allt í kring. Líklega er Felix Bergsson þó einn þeirra sem ekki er sáttur: Hann hefði betur fattað upp á þessu þegar hann sá um ,,Fyrirgefðu!”

Hver veit nema þetta, ásamt þætti Felixar, verði til þess að gefa tóninn fyrir ferskt og innihaldsríkt íslenskt sjónvarpsefni. Útgangspunkturinn væri í grundvallaratriðum sá að menn sem hatast innbyrðis (eða ættu undir öllum ytri kringumstæðum að gera það) hittast og bera vopn á klæðin. Þar yrði þó ekki staðar numið heldur yrðu viðkomandi skikkaðir í að vinna að stórum og viðamiklum verkefnum saman til að sanna að fyrirgefningin væri ekki helber fyrirsláttur. Hér koma þrjár tillögur að þáttum.

1. Svavar Gestsson og Hrafn Gunnlaugsson. Enginn sem lesið hefur þingræður Svavars um Hrafn eða viðtalsbók Árna Þórarinssonar við Hrafn, Krummi, hefur ástæðu til að ætla annað en að á milli þessara manna brenni eldheit og fölskvalaus óvinátta. Hér væri því tækifæri til að ná tilkomumiklum sáttum. Þær gætu til dæmis lýst sér í því að Hrafn myndi gera sögulega kvikmynd um ævi Svavars sem mikilshæfs stjórnmálaleiðtoga. Dramatísk þungamiðja myndarinnar myndi verða það þegar Svavar væri undir lok þingmennsku sinnar sakaður um njósnir og annan erindisrekstur fyrir austur-þýsku leyniþjónustuna Stasi. Þrátt fyrir að útlitið sé ekki gott um sinn tekst Svavari þó að sýna fram á það að hann hafi í raun og veru haft Stasi í vasanum öll sín námsár. Þá kemur á daginn að sökum þess hversu neyðarlegt þetta hafi verið fyrir leyniþjónustuna og orðspor hennar hafi hún gripið til þess örþrifaráðs að farga öllum skjölum um tengsl sín við Svavar til að bjarga eigin andliti. Hrafn myndi síðan klykkja út í frásögn myndarinnar með því að koma því skýrt á framfæri að sennilega hafi allar þessar hugmyndir verið runnar undan rifjum ákveðins þingmanns Reykvíkinga, og þegar öllu væri á botninn hvolft endurspegluðu þær lítið annað en sjúklegt hugarfar þessa sama þingmanns.

2. Thor Vilhjálmsson og Jóhann Hjálmarsson. Allir sem þekkja sögu Birtings og útúrsnúninginn á þekktu kvæði Þorsteins Erlingssonar vita hvað átt er við. Hér gætu sættirnar verið fólgnar í því að Thor skrifaði lofsamlegan dóm um ljóðasafn Jóhanns, eitthvað um það að hann hefði verið fyrsti íslenski póstmódernistinn og væri frábært skáld eftir allt saman. Jóhann gæti síðan goldið lausung við lygi með jákvæðum dómi um en eitt elliglapakastið sem Thor sendir frá sér á öskuhauga bókmenntasögunnar.

3. Páll Óskar Hjálmtýsson og Árni Johnsen. Þetta þarfnast að sjálfsögðu engra útskýringa. Hér er reyndar ekki alveg búið að útfæra hugmyndina. Tónlistarflutningur myndi að vitaskuld koma nokkuð við sögu í þættinum en lögin ,,Sorry Seems to Be the Hardest Word” með Elton John og ,,Why Can´t We Be Friends” með Mighty Mighty Boss Tones velja sig sjálf í þennan þátt.

Væntanlega myndi þetta allt saman kosta eitthvað. Fjármögnun fyrir þessu ætti hins vegar að vera auðsótt mál. Þegar síðast var gáð var ennþá til nóg af peningum í Kristnihátíðarsjóði.

Ísbjarnarblús.

Vegna tengsla biskupsins við ákveðna sjónvarpsþáttaröð hefur nokkuð verið um það að menn komi að máli við hann og forvitnist um hvort framhald verði þar á. Í ljósi þessa skal upplýst að ekki á biskupinn von á því að svo verði af hans hálfu, hvorki um fyrirsjáanlega né ófyrirsjáanlega framtíð. Hins vegar kann þó vel að vera biskupinn leiki nokkur tilbrigði við þann efnivið sem var uppistaðan í fyrrnefndri sjónvarpsþáttaröð á þessum vettvangi.

Ef til vill rekur einhverja lesendur ennþá minni til þess fyrir nokkrum árum þegar nokkrar aflaklær af Vestfjarðakjálkanum urðu menn dagsins í öllum ljósvakamiðlum fyrir þá "hetjudáð" að hafa handsamað og ráðið niðurlögum ísbjarnar sem skipverjarnir komust í návígi við einhverra hluta vegna. Að baki fréttinni lá hins vegar flókin og örlagaþrungin atburðarás sem á sér vafalaust engan líka hér á landi. Grípum hér niður í frásögn héraðsdóms af málinu.

Fimmtudaginn 24. júní 1990 voru skipverjar á vélskipinu Guðnýju ÍS-266 á grálúðuveiðum um 67 sjómílur norður af Horni er þeir urðu varir við ísbjörn á sundi í námunda við skipið. Voru skipverjar þá að ljúka við að draga inn veiðarfæri, en á meðan svamlaði björninn kringum skipið, án þess að á honum sæjust nokkur merki um ótta.

Hér hefðu eflaust flestir látið við það sitja að virða fyrir sér bjarndýrið og ef til vill fá sér kaffisopa með. Því var hins vegar ekki að heilsa með söguhetjur okkar:

Vaknaði þá sú hugmynd meðal skipverja, ákærðu í málinu, að fanga björninn og færa hann lifandi til hafnar. Voru því útbúnar nokkrar snörur, þ. á m. ein úr 11 mm stálvír, en því næst sigldu ákærðu að dýrinu og náðu fyrirhafnarlítið að koma vírsnörunni utan um miðju þess og herða að. Drógu ákærðu síðan dýrið að skipshlið og fóru að hífa það um borð.

Nú hefði einhver haldið að björninn væri unninn. Eðlileg atburðarás í kjölfarið væri því að hífa hann upp á stálvírnum og sigla svo til hafnar, færandi varninginn heim. Eru ísbirnir annars ekki upp til hópa hress kvikindi, alltaf reiðubúnir að slást í för með hetjum hafsins þegar færi gefst? Í staðinn gerðist hins vegar þetta:

Við það kom fát á dýrið, sem tók að berjast um og slá kröftuglega í síðu skipsins. Varð ákærðu þá ljóst, að undir slíkum kringumstæðum yrði ógerningur að koma dýrinu lifandi um borð og sammæltust þeir þess í stað að hengja dýrið og innbyrða það síðan, en hvorki skotvopn né annars konar vopn voru um borð í skipinu. Brugðu ákærðu því nælonsnöru um háls dýrsins og hertu allir að, uns dýrið hætti að berjast um og fullvíst þótti að það væri dautt. Töldu ákærðu síðar að deyðingin hefði tekið um 1-2 mínútur.

Skipverjarnir sluppu því með skrekkinn og sigldu heim á leið með fenginn þar sem þeir böðuðu sig í frægðarljóma og birtust hinir kátustu í fréttum Sjónvarps þar sem þeir stilltu sér upp til myndatöku með ísbirninum heitnum. Þegar áverkarnir á ísbirninum voru kannaðir dró þó fljótlega dró óveðursský fyrir frægðarsólina. Fyrr en varði var lögreglustjórinn mættur á svæðið, búinn að leggja hald á hræið og í kjölfarið voru skipverjarnir ákærðir fyrir brot á dýraverndunarlögum og dregnir fyrir dóm. Áhafnarmeðlimir voru reyndar sýknaðir af ákærunum eftir löng og ströng málaferli.

Þrátt fyrir að spurningunni um sekt eða sakleysi hefði þar með verið svarað með afgerandi hætti var þeirri spurningu enn ósvarað hvað í andsk.. menn voru að spá með þessu. Líklega fæst aldrei fullnægjandi svar við þeirri spurningu en þó geta menn ef til vill komist eitthvað nærri svarinu. Gefum héraðsdómi orðið að nýju:

Um hvatir að baki því að fanga ísbjörninn verður ekkert ráðið með vissu af framburði ákærðu annað en það, að ekki hafi verið um hreina drápsfýsn að ræða. Hafa tveir þeirra borið, að ætlunin hafi verið að gefa björninn á safn eða í dýragarð. Einn ákærðu telur ævintýramennsku hafa ráðið gjörðum sínum, en tveir ákærðu bera að þeir hafi ekki leitt hugann að tilgangi veiðanna.

Ef til vill er það merki þess að einhver sé búinn að vera of lengi grasekkill þegar í ljós kemur að þau vörumerki sem flest eintök eru af í ísskápnum eru ýmist kennd Tuborg eða Amstel. Hér með er skorað á alla góða bloggara í linkasafninu til að mæta í kirkju gleðinnar hér vestur í bæ yfir stórleik þriðjudagskvöldsins þannig að eitthvað grynnki á veigunum. Telji einhver að viðureign liða frá nöturlega rigningarbæli Manchester og smábænum Basel falli í hóp stórleikja þá leiðréttist sá misskilningur hér með.

Af plebbum og kartöflusalati.

Erkisnillingurinn Jón Gnarr hefur nýlega tekið sent frá sér ,,Plebbabókina” sem er afar gagnlegur leiðarvísir um það hvenær menn eru plebbar og hvenær ekki. Í bókinni er að finna mörg dæmi sem auðvelt er að taka undir. Til dæmis myndu varla nema örgustu plebbar reyna að mótmæla því hversu plebbalegt það er að halda framhjá, aka á upphækkuðum jeppa og spila reglulega í lottóinu.

Í ljósi framangreindra kosta bókarinnar veldur það óneitanlega nokkrum vonbrigðum að mesti einn mesti plebbi hvíta tjaldsins skuli ekki rata þangað inn. Hér er að sjálfsögðu átt við ofurplebba hennar hátignar, James Bond, sem hefur síðastliðin 40 ár verið önnum kafinn við að bjarga heiminum frá geðsjúkum illmennum og sjá kynferðislega þurfandi glæsikvendum fyrir næturgreiða í hreint ótrúlegra langlífri röð B-mynda. Eða eins og Joseph Wiseman, sem lék Dr. No í samnefndri kvikmynd, sagði: ,,I thought it might be just another Grade-B Charlie Chan mystery.” En ekki hvað?

Eitt skýrasta dæmið um plebbahátt Bond er merkjasnobbið. Eins og allir vita hafa vörumerki alltaf verið hækja þess sem skortir bæði fágun og smekkvísi til að skynja gæðin í innihaldinu. Í samræmi við þetta horfir Bond alltaf á merkimiðann á flöskunni áður en hann lýkur lofsorði á vínið.

Bond er líka ein af þeim fáu kvikmyndahetjum sem enn notar ,,pick-up” línur, reyndar flestar svo ömurlegar að honum yrði líklega varla vært á plebbastað eins og Hverfisbarnum með sömu frasa á hraðbergi. Sem betur fer fyrir Bond eru Bond-gellurnar sjaldnast að skora jafn-hátt á skalanum í samræðum og þær myndu gera eftir útlitinu þannig að hann kemst upp þetta. Og hvað er þetta dæmi með Vodka-Martini? Í fyrsta lagi er drykkurinn alger stelpudrykkur (sem er í sjálfu sér ekki slæmt en klúðrar hins vegar gjörsamlega töffaraímyndinni). Í öðru lagi vita allir sem til þekkja að ef drykkurinn á að vera einhver almennileg blanda en ekki eitthvað bölvað glundur þá að drekka hann hrærðan en ekki hristan.

Reyndar á Bond sér eina mjög merkilega hlið sem varpar mjög sérstæðu ljósi á persónuleika hans og gerir hann margbreytilegri ef eitthvað er. Í bókunum kemur nefnilega fram að hann hefur ekki aðeins dálæti á Vodka-Martini og fögrum konum heldur er hann líka mikill kartöflusalatsmaður og er sá ágæti réttur í miklum metum hjá Bond. Illu heilli hafa bíógestir ekki fengið að kynnast þessum þætti í fari Bonds hingað til. Eftir 20 myndir hlýtur hins vegar að koma að því að fenginn verði leikstjóri sem vill verða trúr hinum upphaflega Bond Flemings og veitir kartöflusalatinu það lykilhlutverk sem því ber í þessum myndum.

Eitt leiðigjarnasta efnið sem rekur á fjörur manns á flakki um hinar þessar sjónvarpsstöðvar eru tvímælalaust svonefnt raunveruleikasjónvarp. Mér er ómögulegt að skilja hvers vegna milljónir manna sem flestar lifa einsleitu og tilbreytingarlausu lífi launaþrælsins í vestrænu samfélagi kjósa að verja þeim fáu frístundum sem þeir eiga yfir því að hanga yfir einhverju hyski sem lifir jafnvel ennþá innihaldslausara lífi en það sjálft fyrir framan linsu.

Yfirleitt vottar ekki yfir sköpunargáfu í þessum þáttum. Grunnkonseptið gengur alltaf út á það hrúga fólki saman í herbergi eða eyðieyju í nokkrar vikur þar sem hellingur af peningum er í boði fyrir þann sem best stendur sig í þykjast vera rosalegur vinur keppinauta sína og stinga þá síðan í bakið. Hér væri að sjálfu sér hægt að væla eitthvað um hvað þetta er allt saman siðlaust og ómerkilegt. Ef menn hafa hins vegar ekki ennþá áttað sig á því ennþá þá tekur því varla að fara að predika eitthvað um það úr þessu.

Tyrkneska raunveruleikasjónvarpið sker sig þó verulega úr að þessu leyti. Nýlega lauk í Tyrklandi fyrstu seríunni af nýjum þætti þar sem tvenn miðstéttar hjón háðu mikla keppni um það hvor þeirra gætu komist lengur af á lögbundnum lágmarkslaunum í Tyrklandi en þau munu vera eitthvað um 7.000 kr- íslenskar á mánuði. Þættirnir eru víst einir þeir vinsælustu í manna minnum um leið og þeir hafa vakið rækilega athygli á því hvílíkar hetjudáðir stór hluti landsmanna innir af hendi allan ársins hring með því einu að draga fram líftóruna á skít og skömm.

Í ljósi neyðarlegrar hugmyndafátæktar íslensku sjónvarpsstöðvanna ættu þær að verða snöggar til og tryggja sér réttinn á þessari snilldarhugmynd Tyrkjanna á Íslandi. Hugmyndina yrði að sjálfsögðu að staðfæra. Til dæmis væri hægt að kanna það hversu lengi menn gætu skrimt á lágmarksbótum Tryggingastofnunar og það allt í beinni. Val á þátttakendum væri síðan annað mál og eru þar margir kallaðir. Líklega væru þó fáir betur fallnir til verksins en ungu frambjóðendurnir í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík. Bæði væri þetta góð auglýsing fyrir þau í baráttunni, auk þess sem þau fengju þarna kærkomið tækifæri til að útlista fyrir almenningi hvernig þau ætla nákvæmlega að fara að framkvæma þessar annars ágætu hugmyndir sínar um stórfellda lækkun skatta.

Viðar Pálsson, sem á þessum slóðum gengur undir nafninu Kötturinn, fer mikinn í hugmyndum sínum um fara með dár og spé að grandlausum sundlaugargestum er þeir mæta til sunds snemma morguns. Hafa ýmsir góðir menn lagt Kettinum til heilræði í þessu sambandi og telur biskupinn ekki efni til að bæta þar neinu við. Hins vegar hefur frásögn þessi orðið biskupnum tilefni til að rifja upp eina sárustu reynslu unglingsára hans sem tengist líklega því sem hann sér einna mest eftir í lífinu.

Biskupinn minnir að það hafi verið haustdögum 1994 þegar fregnir bárust af því að verur utan á geimnum hygðust taka land á Íslandi, nánar tiltekið á Snæfellsjökli. Þetta sætti vitaskuld all-nokkrum tíðindum enda ekki á hverjum degi sem þjóðin fær jafn-tigna gesti í heimsókn.

Heimildir fyrir þessari komu voru eins góðar og þær best gerast, en þær var einkum að finna í finna hjá formanni virts alþjóðlegs félags áhugamanna um geimverur en sá kvað víst eiga góð sambönd yfir í önnur sólkerfi. Að sögn formannsins var þessi viðburður ákaflega merkilegur og reyndar algert einsdæmi fyrir þær sakir að þetta var í fyrsta sinn sem geimverur höfðu boðað menn fyrirfram til fundar við sig og nefnt til þess bæði stað og stund.

Maður þessi var greinilega mikið ,,átoritet” í því sem hann söng því að fyrr en varði var fjöldi manns hvaðanæva úr heiminum mætur á Snæfellsnesið og beið þess sem verða vildi.

Meðan á þessu öllu stóð sátu nokkrir menntskælingar á kaffihúsi í miðborginni, biskupinn þar á meðal. Eins og vænta mátti bárust hinir boðuðu heimsviðburðir á Vesturlandi í tal og varð einhverjum svo að orði að ef til vill væru væntingarnar meiri í því sambandi meiri en efni stæðu til. Viðstaddir voru flestir sammála um að það væri afar dapurlegt ef vinir okkar úr geimnum ættu af einhverjum ástæðum ekki heimangengt og töldu flestir að það myndi verða ýmsum mikil vonbrigði. Datt þá einhverjum það snjallræði að ef til vill gæti hópurinn lagt sitt af mörkum til þess að kvöldstundin á Snæfellsnesi yrði mönnum ánægjuleg þrátt fyrir hugsanleg forföll aðalgestanna. Var nú ákveðið að nú skyldu allir sem einn finna sér vasaljós, flugdreka til að hengja á endurskinsmerki, skíðagleraugu og helst það allra undarlegasta sem til væri í fataskáp hvers og eins. Þegar kvölda tæki yrði síðan ekið beinustu leið á Snæfellnesið þar sem sett yrði upp óvænt leiksýning í skjóli myrkurs fyrir þá sem biðu geimveranna í svo miklu ofvæni, margir hverjir langt að komnir.

Illu heilli tókst biskupnum og félögum hans ekki að útvega bíl til verksins og varð því ekkert af fyrirhuguðum leikþætti þeirra það kvöldið. Annars var það helst af geimverunum að frétta að þær reyndust með afbrigðum óstundvísar og fer reyndar engum sögum af veru þeirra á Snæfellsnesi enn þann dag í dag. Þeir sem höfðu gert sér ferð á nesið kvöldið góða uppskáru því vart annað en grát og gnístran tanna. Skemmst frá að segja líður varla sá dagur að biskupinn hugsi ekki til þess að þennan dag hefðu hann og félagar hans getað afstýrt vonbrigðum fjölda manna –með því einu að leggja sig eilítið harðar eftir einum bíl.